Chez Moi

Onlangs vroeg ik me af waar het Franse woord chez oorspronkelijk van afgeleid is. Het doet op het eerste gezicht on-Romaans aan en ik wilde graag weten of het misschien een Keltische oorsprong had.

Online bronnen leren echter dat chez wel degelijk uit het vulgaire Latijn afkomstig is. Het is de Franse variant van het woord casa dat in het klassieke Latijn iets als eenvoudig huis of hut - het normale woord voor huis in het klassieke Latijn was domus - betekende en dat in het Spaans, Portugees en Italiaans de standaardterm voor (t)huis werd, net als casă in het Roemeens. (Vergelijk dit overigens met het woord 'hut' dat door sommige Nederlanders tegenwoordig in de betekenis van 'huis' wordt genruikt, net als andere 'stoere' woorden zoals 'kiet'.)

Chez betekent dus oorspronkelijk zoiets als "huis" en tegenwoordig nog steeds "in het huis van". Van daaruit heeft het langzamerhand een algemenere betekenis gekregen die men ruwweg kan samenvatten als "bij".

Hier de tekst van Wiktionnaire:

Français
Origine et histoire de « chez »

Étymologie

Fait chiese, chese (« maison ») en ancien français, altéré en chez en raison de son emploi proclitique, du latin casa (« maison »).
La forme pleine survit dans la toponymie sous la forme chaise (orthographié ainsi par confusion avec le mot chaise) : La Chaise-Dieu, Les Chaises, etc.

Préposition
chez /ʃe/

(1) Dans la maison de, au logis de; associé au lieu de résidence ou d'activité d'une personne.
Chez le coiffeur. Chacun est maître chez soi. Je viens de chez vous.
(2) (Par extension) Se dit du pays natal, du lieu qu’on habite ordinairement.
L’air de ce pays ne lui convenait pas, il a été obligé de retourner chez lui.
(3) Parmi.
Il y avait telle coutume chez les Grecs.
(4) (Figuré) En la personne de quelqu’un.
C’est chez lui une habitude.
(5) (Figuré) (Par extension) Dans les œuvres de quelqu’un.
On trouve ce récit chez Hérodote.

Dérivés

chez-moi, chez-soi
faire comme chez soi

T. Rivas

Onderschatting van toekomstige techniek in Science Fiction

Een van de sprekendste bewijzen van de manier waarop we nieuwe technologische ontwikkelingen kunnen onderschatten, is te vinden in de Science Fiction.
Natuurlijk komt daar ook het thema in voor van uitvindingen die nog helemaal niet gerealiseerd zijn, zoals robots met subjectieve gevoelens, maar voor een deel gaat het daarbij misschien wel om dingen die niet eens mogelijk zijn (robots zijn m.i. bijvoorbeeld nu eenmaal machines zonder bewustzijn). Laten we echter eens kijken naar de ontwikkeling van de computer. In een aantal science fiction-films zie je toekomstige computers die niet al te veel verschillen van de computers die er al waren toen de films geproduceerd werden. In de eerste Star Trek-serie komt bijvoorbeeld wel een computer voor maar die lijkt nauwelijks op de personal computers die al zo'n 20 jaar later werkelijkheid zouden worden. Terwijl het om computers uit de 23e eeuw zou moeten gaan!

In nieuwere SciFi series zie je grote beeldbuismonitoren (CRT-monitoren) die nu reeds ouderwets aan doen, omdat nieuwe pc's tegenwoordig bijna allemaal gepaard gaan met een LCD-flatscreen.

Dit fenomeen kent men uiteraard al veel langer. De maanlanding die Jules Vernes heeft beschreven lijkt bijvoorbeeld op de eerste echte pogingen tot ruimtevaart, maar het gaat er dan wel een stuk primitiever aan toe dan in de jaren 60 van de 20e eeuw.

Science Fiction prikkelt de fantasie, maar grappig genoeg zien we juist aan Science Fiction dat technologische ontwikkelingen onvoorspelbaar kunnen zijn en onze verbeelding kunnen overstijgen.

T. Rivas

Kim

In het Nederlandse kennen we de meisjesnaam Kim. Ik heb me vroeger wel eens afgevraagd of deze naam misschien is afgeleid uit het Koreaans. De naam komt er namelijk vaak voor zoals blijkt uit de namen van

- Kim Jong-il,
- Kim Dae-Jung of
- Yunjin Kim.

Er is echter geen enkel verband tussen het Nederlandse Kim en het Koreaanse Kim.
In Korea is Kim een achternaam die zowel in Noord- als Zuid-Korea veel voorkomt. Varianten ervan komen zelfs in andere Aziatische landen zoals China en Vietnam voor.
De meisjesnaam is een verkorte vorm van het Engelse Kimberl(e)y, een naam die in Engelstalige landen ook door jongens kan worden gedragen. Kym, met een y dus, komt daarbij voor als mannelijke roepnaam.

Eufemismen die men niet meer in de oorspronkelijke, onschuldige betekenis kan gebruiken

Op allerlei terreinen van het leven worden woorden gebruikt die iets grofs, schokkends of aangrijpends als het ware acceptabeler moeten maken. Zulke eufemismen kunnen ironisch genoeg zo gewoon worden dat ze hun alledaagsere, letterlijke betekenis uiteindelijk helemaal verliezen.

Twee voorbeelden.
- In bepaalde kringen van psychiatrische patiënten lijken de woorden "in de war zijn (of raken)" bijna altijd gereserveerd te worden voor een echte psychose of iets wat in de buurt daarvan komt. Dat heb ik onlangs weer gemerkt toen ik een vriend met een psychiatrische achtergrond vroeg of hij ergens over in de war was geraakt. Hij dacht dat ik hem vroeg of hij psychotisch was geworden en ontkende dit ten stelligste.
- In sommige Latijns-Amerikaanse landen is het van oorsprong volledig onschuldige Spaanse werkwoord coger (nemen) zozeer gelinkt geraakt aan een vulgaire betekenis ervan (seksueel nemen) dat men het niet meer met goed fatsoen in de oorspronkelijke zin kan gebruiken. Het wordt daarom in alle gevallen vervangen door het werkwoord tomar.

Geen meervoudsvorm na hoofdtelwoord

In bepaalde streken in Nederland zegt men niet: "Het is twee maanden geleden", maar "Het is twee maand geleden".

Dit klinkt voor andere Nederlandstaligen raarder dan het feitelijk is. In het ABN zegt men immers ook "Het is twee jaar geleden" en niet "Het is twee jaren geleden". Hierin verschilt het van andere Europese talen zoals het Engels, Spaans, Frans of Duits.

Overigens zeggen we ook "twee kilometer" of "twee liter" en niet "twee kilometers" of "twee liters".

Van het Turks, Fins en Hongaars weet ik dat de combinatie van een hoofdtelwoord met een zelfstandig naamwoord altijd gepaard gaat met een enkelvoud.
De logica lijkt in al dit soort gevallen te zijn dat een meervoudsvorm na een getal (boven 1) volstrekt overbodig is.

Ons

Volgens mijn goede vriendin Anny Dirven wordt het Brabantse o(n)s in combinatie met een persoon, bijvoorbeeld in de combinatie Ons mam,anders gebruikt dan het Nederlandse woord onze. Volgens haar wordt ons beperkt tot leden van het gezin dat men zelf heeft gesticht of waar men uit voortkomt. Zo zegt zij over een dochter van haar wel "Ons Caroline" maar de man van die dochter wordt gewoon alleen aangeduid met de voornaam. Een broer van Anny is "Ons John", maar zijn vrouw moet het bezittelijk voornaamwoord ons ontberen.

In het taalgebruik van Anny ontbreekt het "ons" eigenlijk nooit als ze het over naaste familieleden heeft. Ze heeft het dus nooit over "Caroline" maar altijd alleen over "ons Caroline".

(Natuurlijk spreekt Anny Caroline wel aan met "Caroline" en niet met "ons Caroline" en Caroline noemt haar ook "mam" in plaats van "ons mam". Als je dit vertaalt naar de Latijnse naamvallen dan is de

nominativus van Caroline: ons Caroline,
genitivus: van ons Caroline,
dativus: aan ons Caroline,
accusativus: ons Caroline,
ablativus: ons Caroline, en
vocativus: Caroline.)

Dit alles verschilt opvallend van het gebruik van het ABN "onze", dat bijvoorbeeld gebruikt kan worden voor vrienden, huisdieren en zelfs politici. "Onze Piet" kan zowel op een collega of directeur slaan als op een vriend of een broer (in het algemeen op iemand uit de sociale kring waar men zichzelf toe rekent), maar het Brabantse "ons Piet" slaat alleen op een naast familielid. Bovendien is er niets dwingends aan het gebruik van onze, het is geen standaard, onmisbaar bezittelijk voornaamwoord dat je niet los kunt koppelen van de naam of het zelfstandig naamwoord.

Als dit niet klopt, verneem ik dat graag.

Leren op een matras

Het Nederlandse woord matras is mogelijk afgeleid van de naam van een Indiase stad, de stad Chennai in Tamil Nadu die vroeger Madras heette. Daar kwamen vroeger (en misschien nog steeds wel) felgekleurde katoenen stoffen vandaan.
De naam Madras is zelf afgeleid van het Arabische woord Madrassa dat (koran)school betekent. Volgens sommige bronnen verwijst het woord matras naar de matjes of kleedjes die men in een madrassa kan gebruiken om op te zitten of bidden.

Hoe het ook precies zij, het woord matras hangt volgens dergelijke theorieën in ieder geval samen met het arabische woord voor school. Ironisch daarbij is dat wat men pleegt te doen op een matras (slapen, dromen, e.d.) niet direct hetzelfde is als wat men op een school geacht wordt te doen. Behalve natuurlijk wanneer je een (leer)boek leest in bed.

Een andere theorie is wat minder interessant, namelijk dat matras wel afgeleid is uit het Arabisch, maar dan van het woord mathara dat leren zak betekent of matrah, een 'plaats waar men iets naartoe gooit'.

Toch curieus in ieder geval dat matras uit het Arabisch stamt. Net als overigens het woord divan, dat het Arabisch zelf weer ontleend heeft aan het Perzische devan. Devan betekende oorspronkelijk iets als boek, toen boekhouding, vervolgens in het verlengde daarvan raadkamer, en tot slot een langgerekte bank in zo'n kamer.
Ook het woord sofa komt uit het Arabisch (suffah), via het Turks.